Eerst als beroemdheid gastvrij onthaald, word je vijftien jaar later het land uit gezet. Wat doet dat met je? Musical-grootheid Jon van Eerd toont zich van zijn serieuze kant in de muziektheatervoorstelling Eisler On The Go. De Verenigde Staten anno 1947: een hardvochtig politiek klimaat dat angst koestert en voedt, over heimwee, over botsende wereldbeelden en neurotische fixaties op slecht begrepen ideologieën. Verontrustend actueel.

Hanns Eisler is een van de eerste slachtoffers van de politieke veroordelingen door de House Un-American Activities Committee (HUAC). Een reeks van Hollywood-producenten en acteurs zal na Eisler nog voor deze commissie verschijnen en beschuldigd worden van staatsvijandige activiteiten.

De heksenjacht op sympathisanten van het communisme, gebaseerd op een fel Republikeinse ideologie, markeert een radicale ommekeer in het buitenlands beleid van de Verenigde Staten. Niet langer is Rusland een bondgenoot van de Verenigde Staten, maar een felle opponent. Hard en onherroepelijk is de breuk met de sociaal-democratische New-Deal-politiek van Theodore Roosevelt die in 1946 overlijdt. HUAC is er veel aan gelegen om diens erfenis in een kwaad daglicht te stellen over de rug van schrijvers, filmmakers en componisten heen.

dramaturgie

In Eisler On the Go stelt Paul Oomens twee werelden tegenover elkaar: een argwanende Duitse componist tegenover een evenzeer argwanende Amerikaanse overheid, elk met hun eigen (muzikale) taal. Eenling tegenover collectief, verdedigen tegenover aanvallen, twijfel tegenover zekerheid, de aangeklaagde Hanns Eisler in een 'ring-fight' tegenover de aanklager Robert Stripling. De waarheid zegeviert niet. Het zijn botsende wereldbeelden die gedoemd zijn elkaar nooit te raken of te beïnvloeden. Er zijn alleen verliezers. De componist vertrekt verbitterd. De aanklager blijft evenzeer knarsetandend achter, verstoken van elk gevoel van redelijkheid en nog vele processen te voeren tegen schimmen van een vijandige ideologie.

De voorstelling bouwt via een reeks van gevarieerde toneelscènes langzaam op naar de anti-climax van de zittingen van het comité. Steeds wordt de toneeltekst onderbroken door een song. Eerst zien we Hanns en zijn vrouw Louise ontspannen aan de rand van een zwembad in Californië. Wat later treft Louise in Washington in een grand café een medewerkster van HUAC die haar interviewt, op zoek naar compromitterend bewijsmateriaal dat naar de pers gelekt zou kunnen worden. Louise bijt fel van zich af via een song van Blitzstein (Joe Worker). Dezelfde medewerkster is intussen verliefd op de voorzitter van de commissie. We zien hoe Stripling zich voorbereidt op de verhoren, zichzelf verliezend in een te hoog gestemd zelfbeeld (Smoking Glasses). Ook haakt zijn vriendin af door zoveel fanatisme (One Kind Word). En we zien de vertwijfeling bij Hanns toenemen, op zoek naar een redelijke uitweg en zijn hart gevuld met heimwee naar een vaderland dat niet meer bestaat (Heimkehr).

historisch materiaal

Eisler On the Go is een muzikaal en theatraal commentaar op de HUAC-verhoren van Hanns Eisler op 24, 25 en 26 september 1947. Deze verhoren zijn woord voor woord overgeleverd en uitgebreid gedocumenteerd. Dit geldt ook voor geheime notities van de FBI, tot en met verslagen van spionerende agenten aan toe. De toneeltekst baseert zich, naast deze overheidsdocumenten, op typescripts van Hanns Eisler zelf, zoals de rede die hij voor de commissie wilde uitspreken, maar waarvan de voordracht hem verboden werd. Maar minstens zo'n belangrijk ingrediënt in deze productie zijn de persoonlijke, geagiteerde teksten van hoofdaanklager Robert E. Stripling. Diens polemische The Red Plot Against America uit 1948 is een stille getuige van de angst die justitie en politici maar wat graag aanwakkerden onder de eigen bevolking en waar aanvankelijk velen voor zwichtten. Aanklager Stripling komt daarmee zeker zo tot leven als de aangeklaagde componist.

 

muzikaal materiaal

De songs van Marc Blitzstein en Hanns Eisler vormen het muzikale geraamte van de voorstelling. De aanklagers, het tribunaal en de pers zijn vooral vertegenwoordigd in de songs van Marc Blitzstein (1905-1964), wiens muziek uit de jaren ’30-48 zeer beïnvloed wordt door de muziek van Hanns Eisler en Kurt Weill. De songs van Blitzstein worden in Nederland helaas zelden uitgevoerd en horen tot de krachtigste vocale muziek uit de 20ste eeuw.

 

De persoon van Hanns Eisler en diens vrouw zingen, op een enkele uitzondering na, liederen van Hanns Eisler zelf, in het Duits. De meeste liederen zijn ontleend aan The Hollywood Songbook, door sommigen wel gezien als de moderne pendant van Schubert's Winterreise. Op deze manier komen de Duitse Lied- en Amerikaanse song-traditie bij elkaar, deels complementair, deels als contrast. 

De derde muzikale laag wordt gevormd door enkele losse deeltjes uit twee (instrumentale) septetten van Hanns Eisler. Het eerste septet dateert van 1941 en is gebaseerd op Amerikaanse kinderliedjes. Het tweede septet schrijft Eisler in 1947 en is bedoeld als nieuwe filmmuziek voor Charlie Chaplin’s The Circus uit 1929. Tenslotte zijn delen te horen uit de cyclus Vierzehn Arten den Regenbogen zu beschreiben (1941), ook filmmuziek, dit keer bij de documentaire Regen van Joris Ivens. Hierboven (rechts) is een complete registratie te zien via YouTube. 

 

Het zijn deze drie instrumentale werken die klinken tijdens het afscheidsconcert dat vrienden van Hanns Eisler op 28 februari 1948 in de Town Hall in New York voor hem organiseren. Ook kiezen de vrienden van Hanss Eisler ervoor om de film van Joris Ivens dan compleet te vertonen met een live-uitvoering van de nieuw gecomponeerde filmmuziek.

 

In de voorstelling is, tot slot, ook een song verwerkt van Woody Gutthrie. Aan zijn Eisler On The Go is ook de titel ontleend van de productie. De song raakt de thematiek van censuur en vertwijfeling over politieke willekeur.

 

 

Woody Gutthrie

Woody Gutthrie, wiens gitaar 'fascisten doodt' ...

Eisler on the go, 
Eisler on the move 
Brother is on the Vinegar truck and 
I don't know what I'll do

I don't know what I'll do, 
I don't know what I'll do 
Eisler's on the come and go and
I don't know what I'll do

Eisler on the farm,
Eisler on the town 
Sister in the tickly bush and 
I don't know what I'll do

Eisler on the boat, 
Eisler on the ship 
Daddy on the henhouse roof and 
I don't know what I'll do

Eisler in the jailoe, 
Eisler back at home, 
Rankin scratch his head and cry and 
I don't know what I'll do

Eisler him write music, 
Eisler him teach school, 
Truman him don't play so good and
I don't know what I'll do

bezetting en cast

vocale solisten

Hanns Eisler, componist, bariton: Jon van Eerd

Lou(ise) Jolesch, Eisler's vrouw, mezzosopraan: Ekaterina Levental

Robert E. Stripling, hoofdaanklager HUAC, bariton: Vitaly Rozynko

John Parnell Thomas, voorzitter HUAC, bas: Mitchell Sandler

Helen Campbell, medewerkster van Stripling en Thomas, sopraan: Evi De Jean

 

instrumentaal ensemble

viool I (John S. Wood, lid HUAC), viool II (Richard B. Vail, lid HUAC), altviool (John E. Rankin, lid HUAC), cello (John McDowell, lid HUAC), klarinet (Karl. E. Mundt, lid HUAC), fluit (Mary, geliefde van Stripling), fagot (Ruth Fischer, zus van Eisler): New European Ensemble

 

piano (advocaat Greenberg): Kimball Huigens

 

Alle instrumentalisten zijn tevens acteur en spreken toneelteksten uit. Zij maken integraal onderdeel uit van het toneelbeeld en van de dramatische handeling.

planning en speellijst

Vier fondsen hebben toegezegd de voorstelling te willen co-financieren: Fonds Podiumkunsten, Prins Bernhard Cultuurfonds, VSB Fonds en het Amsterdams Fonds voor de Kunst.

De productie gaat in het Amsterdamse Compagnietheater in wereldpremière tijdens het Festival Theater Na De Dam op 4 mei 2017. Ook op 5 mei zal de voorstelling daar te zien zijn. Daarna gaat de productie op tournee naar Groningen, Terneuzen, Hengelo, Zwolle, Den Haag en Apeldoorn.

De voorstelling vereist een middelgrote zaal en kan ook op een vlakke vloer worden geproduceerd. KamerOperaProject zal een uitgebreide randprogrammering verzorgen in Amsterdam en in Hengelo. Voor het middagprogramma op 4 en 5 mei is tevens een succesvolle  crowdfunding-actie opgezet en afgerond via VoorDeKunst.

Hanns Eisler verlaat de Verenigde Staten

Kort voordat Hanns Eisler en zijn vrouw Louise Jolesch het vliegtuig naar Praag in stappen, verklaart Hanns Eisler op de luchthaven LaGuardia in New York op 26 maart 1948:

I leave this country not without bitterness and infuriation. I could well understand it when in 1933 the Hitler bandits put a price on my head and drove me out. They were the evil of the period; I was proud at being driven out. But I feel heart-broken over being driven out of this beautiful country in this ridiculous way.

 

Dit is Eisler's meest kernachtige verwoording van zijn verbijstering over de Kafka-eske behandeling door de Amerikaanse politieke elite.