De vocale muziek van de belangrijke Berlijnse componist Boris Blacher (1904-1975) stond centraal tijdens drie operavoorstellingen, twee filmlezingen en twee recitals tijdens het Grachtenfestival 2011 in Amsterdam. Een uniek overzicht van het werk van deze veelzijdige componist, leraar en organisator die moeiteloos pendelt tussen genres en dan vaak met een vleugje ironie. En geen noot teveel!
Boris Blacher componeert kort na de oorlog politiek geinspireerde liederen voor Kate Kühl die Evi De Jean na 65 jaar op 14 augustus 2011 voor het eerst weer tot klinken heeft gebracht brengt tijdens het Grachtenfestival.
Alistair Shelton-Smith als visser en Marina Besselink als vrouw van de bankier in Vloed!
I´m very lonely in my way: scene
uit A Hand of
Bridge van Samuel Barber, Theater De Regentes in Den Haag,
januari 2007
KamerOperaProject geeft jong, excellente zangers de kans om prachtig, bestaand, maar helaas onbekend kleinschalig operarepertoire uit de vorige eeuw op de planken zetten. Dat gaat gepaard met zorgvuldige tekst en toelichting over een bijzondere periode uit de 20ste eeuw.
I´m very lonely in my way: scene uit Four Dialogues van Ned Rorem, Theater De Regentes in Den Haag, januari 2007
Stills uit Tim Robbins´ filmische adaptatie van The Cradle Will Rock van Marc Blitzstein
Vloed! overrompelt Amsterdam
Op 13, 14 en 15 augustus 2011 was de operaproductie Vloed! te zien in het Compagnie Theater in Amsterdam als onderdeel van het Grachtenfestival Amsterdam.
De opkomende vloed overvalt een groep toeristen tijdens een wadwandeling naar een scheepswrak dat bij eb boven het zand uitsteekt. De Berlijnse componist Boris Blacher (1904-1975) geeft een vilein en universeel commentaar op wat er met een groep mensen gebeurt als die onder druk komt te staan. Die Flut is de eerste nieuwe Duitse opera die in 1947 klinkt op de puinhopen van een volstrekt verwoest Duitsland. De muziek is vitaal, puntig en in het arrangement van pianist en muzikaal leider Kimball Huigens danig afgestoft.
Vloed! is te zien als commentaar op de actuele crisis die komt en ongetwijfeld ook wel weer een keer gaat. Crisis leidt tot liefde, tot verzet, verraad en opportunisme. En wegkijken helpt niet, want ook wachten op nieuwe kansen leidt tot schrijnend verlies. In deze unieke muziektheaterproductie smelt regisseur Elsina Jansen voor KamerOperaProject Die Flut samen met twee andere korte opera´s: Abstrakte Oper nr. 1 (1953), ook van Boris Blacher, en de tienminutenopera Der Mann der vom Tode auferstand (1929) van Karl-Amadeus Hartmann.
Voorafgaand aan de uitvoering van Vloed! publiceerde Parool op woensdag 10 augustus 2011 een uitgebreid interview met dramaturg en zakelijk leider Paul Oomens:
eerste deel interview - tweede deel interview
Op 12 augustus sprak Hans Haffmans met Paul Oomens en Elsina Jansen over de premiere van Vloed!. Ook speelden Evi De Jean en Jeroen Sarphati Bleisoldaten, een van de liederen van Boris Blacher die onderdeel uitmaakt van de indrukwekkende solovoorstelling Ornamente, ode voor Kate Kühl.
Earbytes, radio 4, 12 augustus 2011
Persreacties
KamerOperaProject pakte flink uit rond de Duitse componist Boris Blacher, dit weekend tijdens het Grachtenfestival. Op voortreffelijke wijze bracht het gezelschap Blachers beide opera’s en zowat al zijn liederen.KamerOperaProject heeft met de productie van deze opera’s een sympathiek initiatief genomen en voert een goed pleidooi voor deze muziek, dat bij de gevestigde gezelschappen helaas ontbreekt.
Gecombineerd met effectieve regie en prima cast is Vloed! een sterk pleidooi voor Blachers ambivalente muziek - speels én somber, beinvloed door de ironie van Kurt Weill en het Berlijnse cabaret, vaak spaarzaam uitgewerkt.
Het samenvoegen van ‘Abstrakte Oper’ en ‘Die Flut’ is een sterke zet. De lineaire verhaallijn van ‘Die Flut’ wordt door de scènes uit ‘Abstrakte Oper Nr. 1’ onderbroken en de emoties “angst”, “liefde”, “pijn” en “paniek” worden hierdoor in ‘Die Flut’ verdiept, vergroot en versterkt.
De voorstelling was waanzinnig spannend. Er werd voortreffelijk in gezongen en geacteerd. Ik werd met name gecharmeerd door de bariton Alistair Shelton Smith (visser). De begeleiding door de zes musici tellende ensemble was voorbeeldig.
Opvallende stemmen zijn er van de sopraan Nienke Otten in “Schmerz”, de bariton Bastiaan Witsenburg in “Verhandlung” en de mezzosopraan Suzanne Lena in “Vor diesem Kreis” uit de ‘Fünf Sinnsprüche Omars des Zeltmachers’ van Blacher. Bariton Alistair Shelton-Smith zingt de aria van de eerlijke, integere en eenzame visser “Und sie wird kommen” zeer gevoelig.
Bas Jeroen Manders portretteert de meelijwekkende bankier met humor. Zijn voornaamste commentaar bij het zien van het wrak: ´´Zonde van de aandelen.´´
Ornamente für Kate Kühl
Dat de muziek van Blacher de harten van de bezoekers van het Grachtenfestival heeft veroverd, blijkt ook uit de hartverwarmende reacties van publiek en pers naar aanleiding van de solovoorstelling van circa een uur van de Vlaamse actrice-zangeres Evi De Jean.Zij zong unieke, nog nooit eerder vertolkte, lichte liederen van Blacher uit de periode 1930-1951, met een accent op de liederen die Boris Blacher tussen 1946-1948 voor de Berlijnse zangeres Kate Kühl heeft geschreven en die Paul Oomens heeft teruggevonden in de Oost-Berlijnse archieven. Voor de uitvoering hebben de hoogbejaarde weduwe van de componist en de Akademie der Künste in Berlijn speciaal en uitsluitend toestemming gegeven aan KamerOperaProject.
Het publiek krijgt aan de hand van de liederen en unieke documentaire (kleuren)beelden uit 1946 een intens portret te zien van een vrouw uit Berlijn uit 1946, die zonder man en bedreigd door Russische soldaten weer een bestaan probeert op te bouwen. Evi De Jean wordt in deze voorstelling begeleid door Arthur Rusanovsky (viool) en Jeroen Sarphati (piano). Jos Agasi verzorgt de projecties.
KamerOperaProject onderzoekt de mogelijkheden om deze prachtige voorstelling in 2012-2013 in kleine zalen in Nederland te presenteren.
Op zondag 28 augustus zijn de liederen uit de voorstelling nog een keer te beluisteren tijdens het Grachtenfestival aan de Maas in Thorn.
Persreactie
De onderstaande reactie van Basia Jaworski van Place de l´Opera staat voor die van vele bezoekers. Sommigen huilden, sommige verlieten diep onder de indruk de zaal. Een Oostduitse gast raakte er aan de bar niet over uitgepraat ...´´ ... ongemeen spannend. De voorstelling werd opgebouwd als een vocaal en filmisch portret van de anonieme Berlijnse vrouw uit de jaren 45-47. In de begeleidende teksten, hier in de vorm van een fictief dagboek (tekst: Paul Oomens) die een periode tussen april en juni 1945 omvatte, kwamen alle belevenissen van ‘de vrouw’ aan bod. Bombardementen, puinruimen, verkrachtingen, verlangens en hoop op een betere toekomst. En het weerzien met een doodgewaande geliefde – een scène die mij het meeste heeft geraakt. “Daar stond hij dan, Gerd. Met een zak aardappels en spek. En ik voelde niets, ik huilde niet, ik lachte niet. Ik ging ook niet naar hem toe.” (Ik citeer uit mijn hoofd.) Huiveringwekkend.
Evi De Jean is een begenadigd artieste. Zij is een zeer knappe vrouw, die in haar oranje jurk de reïncarnatie leek te zijn van de vrouwen uit die tijd. Bij het voorlezen was haar stem zacht, aaiend bijna, waardoor dat wat ze voorlas nog tragischer overkwam. Maar in de liederen klonk zij stevig. Niet zo stevig en staalachtig als Kühl zelf (we mochten ook een paar door haar gezongen fragmenten horen), maar zij kwam wel dicht in de buurt.
De begeleiding (en verzorging van muzieksolostukken) van beide recitals lag in handen van Jeroen Sarphati (piano) en Arthur Rusanovsky (viool). Sarphati toonde zich een voorbeeldig vertolker van de muziek uit die tijd, daar heeft hij zonder meer affiniteit mee en in de jazzy stukken was hij helemaal in zijn element. Maar het meeste was ik onder indruk van de 17-jarige (!) violist Arthur Rusanovsky. Van hem gaan we veel meer horen!
De voorstellingen van KamerOperaProject rond Vloed! tijdens het Grachtenfestival 2011 zijn financieel ondersteund door Fonds Podiumkunsten, SNS REAAL Fonds, Prins Bernhard Cultuurfonds, Amsterdams Fonds voor de Kunst, J.C.P. Stichting, DEFA Stiftung Berlin, Goethe Instituut Amsterdam en M.A.O.C. van Bylandt Stichting.
I'm
very lonely in my wa
y
KamerOperaProject heeft in januari 2007 drie
prachtige Amerikaanse
kameropera’s uitgevoerd van Samuel Barber, Ned Rorem en Lukas Foss over
eenzaamheid en onvervulde verlangens. De
productie becommentarieert de dagelijkse beslommeringen van de
gegoede
middenklasse tijdens de Fifties in de Verenigde Staten. Iedereen wil
wat anders. De een wil een extravagante hoed, de ander een
man. De
een wil sex, de ander macht. In de metro, op het vliegveld, aan een
bridgetafel, op een cocktailparty zijn zeven personages op zoek.
Onder de oppervlakte broeit het. Het publiek volgt hun grillige pad dat
leidt naar een cocktail party. De climax? Maar wat hebben ze elkaar
eigenlijk te vertellen?
Four
Dialogues (1954) van Ned Rorem en Introductions and Goodbyes
(1960) van Lukas Foss zijn nooit eerder in Nederland te
zien geweest. In de enscenering zijn pianowerken en veel liederen van
vooral Ned Rorem en Samuel Barber verwerkt.
De succesvolle première heeft op 13 januari 2007 plaats gevonden in
Theater Zwembad De Regentes. Erna is de voorstelling nog te zien
geweest in de Amstelkerk in Amsterdam (2x), in Theater Concordia in Enschede
en in Arnhem.
Persreactie
In een sublieme
regie, sober voor de opera´s, maar juist levendig voor de
liederen, laat Elsina
Jansen beide kunstvormen op natuurlijke wijze in
elkaar overvloeien.
En paar typerende reacties uit het publiek na de première:
'...
prachtige stemmen ...'
'... uitgekiende overgangen tussen opera's en liederen ...'
'... de liederen zijn schitterend geintegreerd in de totale
regie ...'
'... integer theater met heel veel respect voor het
repertoire ...'
'... met deze productie zijn jullie erin geslaagd
om een heel nieuw publiek te interesseren voor opera; kijk maar rond
...'
'... de hele boog van de voorstelling is prachtig
gecomponeerd ...'
'... dit moet 100 keer worden uitgevoerd!'
No For An Answer
Tegen het einde van het zomerseizoen wordt het stiller in het ‘summer resort’ , ergens in de bergen van de staat New York. De toeristen gaan terug aan het werk in The Big Apple. In de herfsttinten van de beboste bergen blijven de koks, de schoonmakers en andere arme immigranten achter. Over hun leven, mislukkingen en dromen over een beter leven gaat de derde productie van KamerOperaProject, voorzien in 2013, mogelijk ook tijdens het Grachtenfestival. Het gaat hier om een opmerkelijke kameropera van Marc Blitzstein: No For An Answer, gecomponeerd in de periode 1937-1940. Deze opera ligt aan de basis van het typisch Amerikaanse revue-achtige muziektheater dat Leonard Bernstein in de naoorlogse jaren verder uitbouwt en perfectioneert.
Eindeloos
schaaft Blitzstein tussen 1937 en 1941 aan deze opera en uit ongeveer
vier uur gecomponeerde muziek schrapt hij drie uur. De
resterende
partituur van een uur, haastig geschreven, losbladig, met veel
potloodaantekeningen, voert
hij in 1941 - off-Broadway - zelf achter de piano uit. En de opera zal
Blitzstein,
op wat losse scenes na, ook nooit orkestreren.
Vocaal gezien is de muziek verwant met die van Modest Moussorgsky: extreem dicht op de gewone spreektaal, in dit geval de Amerikaanse. De recensent van Time spreekt over ‘muscular near-melodies’ . De onderwerpkeuze van de strijd tussen de klassen en de scherpe toon ligt dicht bij die van Kurt Weill en Hanns Eisler. De censuur wilde de tweede en volgende uitvoeringen verbieden vanwege de vermeende communistische boodschap. Dat mislukte, maar de financiering van vervolguitvoeringen stokte wel. En de Newyorkse intelligentia verlegde de aandacht van de thematiek van sociale tweedeling al heel snel naar de oorlog in Europa.
De productie in 2013 zal een buitengewoon innovatief karakter krijgen. Hoe en in welke opzet precies blijft voorlopig nog geheim. Hoe dan ook zal de muziek, net zoals bij Blitzstein, uitsluitend met pianobegeleiding klinken. Paul Oomens heeft in het najaar van 2007 al de nodige research in New York verricht in overleg met Leonard Lehrman: Blitzstein-specialist bij uitstek en editor van verschillende van diens werken.