De vocale muziek van de belangrijke Berlijnse componist Boris Blacher (1904-1975)  stond centraal tijdens drie operavoorstellingen, een intieme solovoorstelling, twee filmlezingen en een liedrecital tijdens het Grachtenfestival 2011 in Amsterdam. Een uniek overzicht van het werk van deze veelzijdige componist, leraar en organisator die moeiteloos pendelde tussen genres en dan vaak met een vleugje ironie. En geen noot teveel!

Boris Blacher (1904-1975)

Steven van GIls als radicaal in Vloed!


Jeroen Manders als bankier in Vloed!



Alistair Shelton-Smith als visser en Marina Besselink als vrouw van de bankier in Vloed!

I´m very lonely in my way: scene uit A Hand of Bridge van Samuel Barber, Theater De Regentes in Den Haag, januari 2007


KamerOperaProject geeft jong, excellente zangers de kans om prachtig, bestaand, maar helaas onbekend kleinschalig operarepertoire uit de vorige eeuw op de planken zetten. Dat gaat gepaard met zorgvuldige tekst en toelichting over een bijzondere periode uit de 20ste eeuw.




I´m very lonely in my way:  scene uit Four Dialogues van Ned Rorem, Theater De Regentes in Den Haag, januari 2007















straattaferelen in Manhattan, New York, winter 2007

Ornamente op tournee langs Nederlandse theaters

- een ode aan de Berlijnse vrouw

Hartverwarmend waren de reacties van publiek en pers naar aanleiding van de solovoorstelling van KamerOperaProject, gezongen door de Vlaamse actrice-zangeres Evi De Jean. Zij zong tijdens het Grachtenfestival 2011 unieke, nog nooit eerder vertolkte, lichte liederen van de Berlijnse componist Boris Blacher uit de periode 1930-1951. Het accent lag op de liederen die Blacher tussen 1946-1948 voor de Berlijnse zangeres Kate Kühl heeft geschreven. KamerOperaProject heeft de manuscripten in 2010 teruggevonden in de Oost-Berlijnse archieven. 
Het publiek krijgt aan de hand van Blacher´s liederen en unieke documentaire (kleuren)beelden uit 1946 een intens portret te zien van een vrouw uit Berlijn uit 1946. Zonder man en bedreigd door Russische soldaten probeert zij weer een bestaan op te bouwen. Van wanhoop naar hoop.

Evi De Jean wordt in deze voorstelling begeleid door de jonge Arthur Rusanovsky (viool) en Jeroen Sarphati (piano). Jos Agasi verzorgt de projecties. De toneelteksten zijn van Paul Oomens. KamerOperaProject wil deze bijzondere voorstelling in het najaar van 2013 in kleine zalen in Nederland presenteren. Vijf zalen hebben in maart 2012 al hun belangstelling kenbaar gemaakt.

Persreactie

De onderstaande reactie van Basia Jaworski van Place de l´Opera staat voor die van vele bezoekers van het Compagnietheater op 14 augustus 2011. Sommigen huilden. Vrijwel iedereen verliet diep onder de indruk de zaal. Een Oost-Duitse gast raakte er aan de bar niet over uitgepraat.

´´ ... ongemeen spannend. De voorstelling werd opgebouwd als een vocaal en filmisch portret van de anonieme Berlijnse vrouw uit de jaren 45-47. In de begeleidende teksten, hier in de vorm van een fictief dagboek (tekst: Paul Oomens) die een periode tussen april en juni 1945 omvatte, kwamen alle belevenissen van ‘de vrouw’ aan bod. Bombardementen, puinruimen, verkrachtingen, verlangens en hoop op een betere toekomst. En het weerzien met een doodgewaande geliefde – een scène die mij het meeste heeft geraakt. “Gerd staat op de stoep. Met een fiets. Een zak aardappels en een dikke reep spek. Ik gil niet. Ik spring niet op. Ik huil niet. Ik ben volkomen verrast. Meer voel ik niet.”  Huiveringwekkend.
Evi De Jean is een begenadigd artieste. Zij is een zeer knappe vrouw, die in haar oranje jurk de reïncarnatie leek te zijn van de vrouwen uit die tijd. Bij het voorlezen was haar stem zacht, aaiend bijna, waardoor dat wat ze voorlas nog tragischer overkwam. Maar in de liederen klonk zij stevig. Niet zo stevig en staalachtig als Kühl zelf (we mochten ook een paar door haar gezongen fragmenten horen), maar zij kwam wel dicht in de buurt.
De begeleiding (en verzorging van muzieksolostukken) van beide recitals lag in handen van Jeroen Sarphati (piano) en Arthur Rusanovsky (viool). Sarphati toonde zich een voorbeeldig vertolker van de muziek uit die tijd, daar heeft hij zonder meer affiniteit mee en in de jazzy stukken was hij helemaal in zijn element. Maar het meeste was ik onder indruk van de 17-jarige (!) violist Arthur Rusanovsky. Van hem gaan we veel meer horen!

Meer informatie

Naar boven

Vloed! overrompelt Amsterdam

Op 13, 14 en 15 augustus 2011 was de operaproductie Vloed!  te zien in het Compagnie Theater in Amsterdam als onderdeel van het Grachtenfestival Amsterdam.  

De opkomende vloed overvalt een groep toeristen tijdens een wadwandeling naar een scheepswrak dat bij eb boven het zand uitsteekt. De Berlijnse componist Boris Blacher (1904-1975) geeft een vilein en universeel commentaar op wat er met een groep mensen gebeurt als die onder druk komt te staan. Die Flut  is de eerste nieuwe Duitse opera die in 1947 klinkt op de puinhopen van een volstrekt verwoest Duitsland.  De muziek is vitaal, puntig en in het arrangement van pianist en muzikaal leider Kimball Huigens danig afgestoft. 

Vloed!  is te zien als commentaar op de actuele crisis die komt en ongetwijfeld ook wel weer een keer gaat. Crisis leidt tot liefde, tot verzet, verraad en opportunisme. En wegkijken helpt niet, want ook wachten op nieuwe kansen leidt tot schrijnend verlies. In deze unieke muziektheaterproductie smelt regisseur Elsina Jansen voor KamerOperaProject Die Flut samen met twee andere korte opera´s: Abstrakte Oper nr. 1 (1953), ook van Boris Blacher, en de tienminutenopera  Der Mann der vom Tode auferstand (1929) van Karl-Amadeus Hartmann. 

Voorafgaand aan de  uitvoering van Vloed! publiceerde Parool op woensdag 10 augustus 2011 een uitgebreid interview met dramaturg en zakelijk leider Paul Oomens:

eerste deel interview - tweede deel interview

Op 12 augustus sprak Hans Haffmans met Paul Oomens en Elsina Jansen over de premiere van Vloed!. Ook speelden Evi De Jean en Jeroen Sarphati Bleisoldaten, een van de liederen van Boris Blacher die onderdeel uitmaakt van de indrukwekkende solovoorstelling Ornamente, ode voor Kate Kühl.

Earbytes, radio 4, 12 augustus 2011

Persreacties

KamerOperaProject pakte flink uit rond de Duitse componist Boris Blacher, dit weekend tijdens het Grachtenfestival. Op voortreffelijke wijze bracht het gezelschap Blachers beide opera’s en zowat al zijn liederen.

KamerOperaProject heeft met de productie van deze opera’s een sympathiek initiatief genomen en voert een goed pleidooi voor deze muziek, dat bij de gevestigde gezelschappen helaas ontbreekt.

Gecombineerd met effectieve regie en prima cast is Vloed! een sterk pleidooi voor Blachers ambivalente muziek - speels én somber, beinvloed door de ironie van Kurt Weill en het Berlijnse cabaret, vaak spaarzaam uitgewerkt. 

Het samenvoegen van ‘Abstrakte Oper’ en ‘Die Flut’ is een sterke zet. De lineaire verhaallijn van ‘Die Flut’ wordt door de scènes uit ‘Abstrakte Oper Nr. 1’ onderbroken en de emoties “angst”, “liefde”, “pijn” en “paniek” worden hierdoor in ‘Die Flut’ verdiept, vergroot en versterkt.

De voorstelling was waanzinnig spannend. Er werd voortreffelijk in gezongen en geacteerd. Ik werd met name gecharmeerd door de bariton Alistair Shelton Smith (visser). De begeleiding door de zes musici tellende ensemble was voorbeeldig.

Opvallende stemmen zijn er van de sopraan Nienke Otten in “Schmerz”, de bariton Bastiaan Witsenburg in “Verhandlung” en de mezzosopraan Suzanne Lena in “Vor diesem Kreis” uit de ‘Fünf Sinnsprüche Omars des Zeltmachers’ van Blacher. Bariton Alistair Shelton-Smith zingt de aria van de eerlijke, integere en eenzame visser “Und sie wird kommen” zeer gevoelig.

Bas Jeroen Manders portretteert de meelijwekkende bankier met humor. Zijn voornaamste commentaar bij het zien van het wrak: ´´Zonde van de aandelen.´´



De voorstellingen van KamerOperaProject rond Vloed! tijdens het Grachtenfestival 2011 zijn financieel ondersteund door Fonds Podiumkunsten, SNS REAAL Fonds, Prins Bernhard Cultuurfonds, Amsterdams Fonds voor de Kunst, J.C.P. Stichting, DEFA Stiftung Berlin, Goethe Instituut Amsterdam en M.A.O.C. van Bylandt Stichting.

Meer informatie

Naar boven

I'm very lonely in my way

KamerOperaProject heeft in januari 2007 drie prachtige Amerikaanse kameropera’s uitgevoerd van Samuel Barber, Ned Rorem en Lukas Foss over eenzaamheid en onvervulde verlangens. De productie becommentarieert de dagelijkse beslommeringen van de gegoede middenklasse tijdens de Fifties in de Verenigde Staten. Iedereen wil wat anders. De een wil een extravagante hoed, de ander een man. De een wil sex, de ander macht. In de metro, op het vliegveld, aan een bridgetafel, op een cocktailparty zijn zeven personages op zoek.
Onder de oppervlakte broeit het. Het publiek volgt hun grillige pad dat leidt naar een cocktail party. De climax? Maar wat hebben ze elkaar eigenlijk te vertellen? 

Four Dialogues (1954) van Ned Rorem en Introductions and Goodbyes (1960) van Lukas Foss zijn nooit eerder in Nederland te zien geweest. In de enscenering zijn pianowerken en veel liederen van vooral Ned Rorem en Samuel Barber verwerkt.

De succesvolle première heeft op 13 januari 2007 plaats gevonden in Theater Zwembad De Regentes. Erna is de voorstelling nog te zien geweest in de Amstelkerk in Amsterdam (2x), in Theater Concordia in Enschede en in Arnhem.

Persreactie

In een sublieme regie, sober voor de opera´s, maar juist levendig voor de liederen, laat Elsina Jansen beide kunstvormen op natuurlijke wijze in elkaar overvloeien.

En paar typerende reacties uit het publiek na de première:

Naar boven

No For An Answer

Tegen het einde van het zomerseizoen wordt het stiller in het ‘summer resort’ , ergens in de bergen van de staat New York. De toeristen gaan terug aan het werk in The Big Apple. In de herfsttinten van de beboste bergen blijven de koks, de schoonmakers en andere zelfstandigen zonder personeel achter, vaak immigranten. Over hun leven, mislukkingen en dromen over een beter leven gaat de derde of vierde productie van KamerOperaProject, voorzien in 2013 of 2014, mogelijk ook tijdens het Grachtenfestival in Amsterdam. Het gaat hier om een opmerkelijke kameropera van Marc Blitzstein: No For An Answer, gecomponeerd in de periode 1937-1941. Deze opera ligt aan de basis van het typisch Amerikaanse revue-achtige muziektheater dat Leonard Bernstein in de naoorlogse jaren verder uitbouwt en perfectioneert. 

Eindeloos schaaft Blitzstein tussen 1937 en 1941 aan deze opera en uit ongeveer vier uur gecomponeerde muziek schrapt hij drie uur. De resterende partituur van een uur, haastig geschreven, losbladig, met veel potloodaantekeningen, voert hij in 1941 - off-Broadway - zelf achter de piano uit. En de opera zal Blitzstein, op wat losse scenes na, ook nooit orkestreren. 

Vocaal gezien is de muziek verwant met die van Modest Moussorgsky: extreem dicht op de gewone spreektaal. Blitzstein maakt voor deze muziek speciaal studie van de wijze waarop arme Griekse immigranten de Amerikaanse straattaal onder de knie proberen te krijgen. De recensent van Time spreekt over ‘muscular near-melodies’ . 

De onderwerpkeuze van de strijd tussen de klassen en de scherpe toon ligt dicht bij die van Kurt Weill en Hanns Eisler. De censuur wilde de tweede en volgende uitvoeringen verbieden vanwege de vermeende communistische boodschap. Dat mislukte, maar de financiering van vervolguitvoeringen stokte helaas wel. En de Newyorkse intelligentia verlegde de aandacht van de thematiek van sociale tweedeling al heel snel naar de oorlog in Europa. Blitzstein incluis overigens. Het zou leiden tot diens pathetische Airboirne Symphony, een groot orkestwerk met soli en koor, al snel uitgevoerd en uitgegeven op plaat door de jonge  Leonard Bernstein.

De productie in 2013 of 2014 zal een buitengewoon innovatief karakter krijgen. Hoe en in welke opzet precies blijft voorlopig nog geheim. Hoe dan ook zal de muziek, net zoals bij Blitzstein, uitsluitend met pianobegeleiding klinken en niet als pure reconstructie gaan klinken. Paul Oomens heeft in het najaar van 2007 al de nodige research in New York verricht in overleg met Leonard Lehrman: Blitzstein-specialist bij uitstek en editor van verschillende van diens werken.  En de Universiteit van Wisconsin heeft letterlijk alle 7000 files ter beschikking gesteld  die Blitzstein  aan dit  omvangrijke project heeft gewijd: libretti, kladjes, kaartjes, doorhalingen, een verworpen filmscript, uitnodigingen uit het land, ga zo maar door. 

Meer informatie

Naar boven

Hotel Neurasthenia

Een overgevoelige beroemdheid wenst rust. Hij denkt die te kunnen vinden in een hotel in het hart van een grote stad. Voor de zekerheid boekt hij drie kamers naast elkaar. Dan heeft hij geen last van lawaaiige buren. De hoteleigenaar verhuurt desalniettemin toch ook nog de andere twee kamers zonder dat de beroemdheid dit weet. Dat scheelt weer inkomsten! Dit besluit leidt tot een nacht vol misverstanden, irritaties, kortstondige dromen en veel open- en dichtslaande deuren. En die nacht slikken vooral de mannen heel wat pillen …

De productie duurt circa 75 minuten en is gebaseerd op de korte opera La notte di un nevrastenico uit 1959 van Nino Rota. Buiten Italië is nauwelijks bekend dat de huiscomponist van Federico Fellini behalve wereldberoemde filmmuziek ook buitengewoon aantrekkelijke opera´s heeft geschreven van verschillende lengtes. In Hotel Neurasthenia combineert KamerOperaProject Nino Rota´s korte opera van circa 40 minuten met de zeven losse scènes uit de opera Sette Canzoni (Sette espressioni drammatiche), Partie II uit de Orfeïden van Gian Francesco Malipiero, geschreven tussen 1918 en 1919. Het is een sleutelwerk in het oeuvre van Malipiero, maar ook in de ontwikkeling van de 20^ste eeuwse Italiaanse opera. De Sette Canzoni  vormen in Hotel Neurasthenia individuele droomscènes die de diepere emoties van de protagonisten blootleggen en meer karakter geven. 

Centrale thema
Iedereen jaagt zijn eigen geluk na en zoekt profijt. Waar het moet gaat dat ten koste van een ander. De hoteleigenaar zoekt financieel gewin en is gefrustreerd dat hij nog bij zijn moeder woont. Ondanks alle gasten die hij ontmoet is juist hij vervreemd van de wereld om hem heen. De beroemdheid denkt alleen aan zijn eigen rust en wentelt zijn ongenoegen zonder gêne op zijn omgeving af, die zich maar naar zijn grillen heeft te voegen. De officier forceert een verblijf in het hotel, ook al is er eigenlijk geen plek. Hij heeft gewoon geen zin nog elders naar een accommodatie op zoek te moeten gaan. De jonge vrouw Maria kijkt opportunistisch naar de meest sterke man om zich aan te binden. De jongeman Armando is wispelturig. Pas na de inname van een potentieverhogend pilletje zet hij zijn verovering van Maria door. De moeder van de hoteleigenaar is de enige uitzondering in deze bonte kermis. Zij probeert haar rol van gastvrouw en moeder naar eer en geweten te vervullen, of het nu gaat om de gasten, het personeel of haar eigen zoon. Dat valt niet mee …

Kamermuzikale bewerking
Speciaal voor deze gelegenheid geven de uitgevers nu al toestemming om een kamermuzikale bewerking te maken van de twee opera´s. Ook kan KamerOperaProject een randprogramma samenstellen met veel andere (onbekende) muziek van Malipiero en Rota. Het plan is om een experimentele film van Walther Ruttmann uit 1933 te reconstrueren, de enige film waar Malipiero filmmuziek voor heeft gecomponeerd. Omgekeerd wil KamerOperaProject veel aandacht besteden aan de losse liederen en pianomuziek van Nino Rota, die in Nederland zelden te horen zijn.

Het begrip ´neurasthenia´
Neurasthenia was in de jaren ´20 en ´30 van de 20^ste eeuw een vaak gebruikte term voor een vorm van uitputting van het centrale zenuwstelsel. De aandoening zou zich vooral in de hogere middenklasse manifesteren en het gevolg zijn van een vooral zittend bestaan in een stedelijke omgeving. We zouden vandaag de dag van ´overspannenheid´ spreken. Duizeligheid, slapeloosheid, slapheid, waanbeelden, diverse symptomen gaan er mee gepaard. Rust en zorgvuldige reïntegratie zijn noodzakelijk om weer volop de waan van elke dag aan te kunnen. Dit heilzame recept is de protagonisten van Hotel Neurasthenia echter niet gegund.

Rolverdeling
De productie vereist een basbariton, een bas, twee tenoren, twee sopranen en een klein vrouwenkoor (3S, 3A). Het vrouwenkoor vervult twee rollen: die van voorbijgangers en die van kamermeisjes.

Naar boven